Học sinh THPT nên bắt đầu định hướng nghề nghiệp từ khi nào?

1. Không có một mốc thời gian duy nhất để bắt đầu định hướng nghề nghiệp

Định hướng nghề nghiệp có thể bắt đầu ngay từ những năm đầu THPT, thậm chí quá trình nhận biết sở thích và năng lực đã hình thành từ trước đó. Tuy nhiên, lớp 10 thường là thời điểm phù hợp để học sinh bắt đầu tìm hiểu có hệ thống hơn về bản thân và thế giới nghề nghiệp.

Ở lớp 10, các em vừa bước vào một môi trường học tập mới, có nhiều môn học và hoạt động khác nhau. Đây là cơ hội để học sinh quan sát xem mình hứng thú với lĩnh vực nào, môn học nào phù hợp với năng lực và bản thân có những điểm mạnh gì.

Sang lớp 11, việc định hướng nên cụ thể hơn. Học sinh có thể tìm hiểu sâu về các nhóm ngành, yêu cầu đầu vào, môi trường học tập cũng như đặc điểm công việc sau khi tốt nghiệp. Đến lớp 12, những thông tin đã tích lũy từ hai năm trước sẽ trở thành cơ sở để các em đưa ra lựa chọn về tổ hợp môn, phương thức xét tuyển, ngành học và trường đại học phù hợp.

Vì vậy, không nên hiểu “định hướng sớm” là phải quyết định nghề nghiệp sớm, mà là bắt đầu quá trình tìm hiểu sớm.

2. Học sinh cần hiểu bản thân trước khi tìm hiểu nghề nghiệp

Một trong những sai lầm phổ biến là học sinh tìm kiếm thông tin về các ngành “hot” trước khi biết mình thực sự phù hợp với điều gì. Một ngành đang có nhiều cơ hội việc làm chưa chắc đã là ngành phù hợp với năng lực, sở thích và tính cách của mỗi học sinh.

Nhà trường khuyến khích các em bắt đầu bằng những câu hỏi rất gần gũi: Mình học tốt môn nào? Mình thích hoạt động gì? Mình có điểm mạnh nào? Mình thích làm việc với con người, dữ liệu, máy móc hay ý tưởng? Mình muốn một công việc ổn định hay môi trường thường xuyên có sự thay đổi?

Thông qua kết quả học tập, các hoạt động trải nghiệm, câu lạc bộ, dự án học tập hoặc những công việc nhỏ trong đời sống, học sinh có thể dần nhận ra sở thích và năng lực của mình. Đây là những dữ liệu thực tế có giá trị hơn việc lựa chọn ngành chỉ vì nghe người khác nói rằng ngành đó “dễ xin việc” hoặc “thu nhập cao”.

3. Lớp 10, 11 nên khám phá nghề nghiệp như thế nào?

Ở giai đoạn này, học sinh chưa cần đặt áp lực phải lựa chọn ngay một ngành học cụ thể. Điều quan trọng là chủ động khám phá và trải nghiệm.

Các em có thể tìm hiểu thông tin về những nhóm ngành khác nhau, đọc mô tả công việc, xem yêu cầu về kiến thức và kỹ năng, tìm hiểu môi trường làm việc thực tế hoặc tham gia các hoạt động hướng nghiệp do nhà trường tổ chức. Khi có cơ hội, học sinh cũng nên trò chuyện với thầy cô, người đang làm việc trong lĩnh vực mình quan tâm hoặc những anh chị đã theo học ngành đó.

Đặc biệt, thay vì chỉ hỏi “ngành này có tốt không?”, các em nên đặt những câu hỏi cụ thể hơn như: Ngành này học những gì? Cần năng lực nào? Công việc sau khi tốt nghiệp ra sao? Môi trường làm việc thế nào? Mình có thực sự phù hợp với những yêu cầu đó không?

Qua quá trình tìm hiểu, học sinh có thể thay đổi lựa chọn. Đây hoàn toàn không phải là điều tiêu cực. Ngược lại, việc nhận ra một lĩnh vực không phù hợp từ sớm sẽ giúp các em tránh được những lựa chọn vội vàng sau này.

4. Đến lớp 12, định hướng nghề nghiệp cần chuyển thành kế hoạch cụ thể

Nếu lớp 10 là giai đoạn khám phá, lớp 11 là giai đoạn tìm hiểu sâu, thì lớp 12 nên là thời điểm học sinh thu hẹp lựa chọn và xây dựng kế hoạch.

Các em nên xác định một số ngành học phù hợp thay vì chỉ đặt duy nhất một lựa chọn. Sau đó, cần đối chiếu giữa sở thích, năng lực học tập, điều kiện gia đình, yêu cầu của ngành và các phương thức tuyển sinh để xây dựng phương án phù hợp.

Nhà trường cũng khuyến khích học sinh không nên chỉ nhìn vào điểm chuẩn của một năm để quyết định tương lai. Điều quan trọng hơn là hiểu bản chất ngành học và hình dung được mình sẽ học gì, rèn luyện những năng lực nào và có thể phát triển theo những hướng nghề nghiệp nào sau khi tốt nghiệp.

5. Phụ huynh nên đồng hành thay vì lựa chọn thay con

Trong quá trình định hướng nghề nghiệp, vai trò của phụ huynh rất quan trọng. Tuy nhiên, đồng hành không có nghĩa là quyết định thay.

Cha mẹ có thể chia sẻ kinh nghiệm, cung cấp thông tin, phân tích điều kiện thực tế và cùng con tìm hiểu về ngành học. Nhưng cuối cùng, học sinh vẫn cần được tham gia vào quá trình lựa chọn và chịu trách nhiệm với quyết định của mình.

Từ góc độ nhà trường, chúng tôi cho rằng một lựa chọn nghề nghiệp tốt không nhất thiết phải là lựa chọn được đưa ra sớm nhất, mà là lựa chọn được hình thành sau một quá trình hiểu mình – hiểu nghề – trải nghiệm – điều chỉnh và chuẩn bị.

Học sinh THPT nên bắt đầu từ đâu?

Các em có thể bắt đầu ngay từ hôm nay bằng một vài việc đơn giản:

• Xác định những môn học và hoạt động mình thực sự yêu thích.

• Nhìn lại điểm mạnh, điểm hạn chế của bản thân.

• Tìm hiểu các nhóm ngành nghề thay vì chỉ quan tâm một ngành duy nhất.

• Chủ động tham gia hoạt động trải nghiệm và hướng nghiệp.

• Trao đổi với thầy cô và phụ huynh về những điều mình đang quan tâm.

• Đến lớp 11–12, bắt đầu đối chiếu ngành học với năng lực và mục tiêu tuyển sinh.

Định hướng nghề nghiệp là một hành trình, không phải một quyết định trong một ngày. Khi được chuẩn bị từ sớm, học sinh sẽ có thêm thời gian để hiểu bản thân, thử sức với nhiều lựa chọn và bước vào lớp 12 với tâm thế chủ động hơn trước những quyết định quan trọng của tương lai.